Alpcan Sakal

Alpcan Sakal


Napolyon'un Mısır Seferi

22 Ocak 2021 - 10:04

      1798 yılı Mart ayında, Napolyon’un Mısır’a asker çıkararak doğudaki Fransız çıkarlarını İngilizler aleyhine sağlamlaştırmasına karar verilmiş, Fransa’yı Akdeniz’de önemli bir sömürge imparatorluğu haline getirme planı uygulamaya geçirilme noktasına gelmişti. Osmanlı Devleti’nin tepkisini en aza indirebilmek için de Fransa’nın esas amacının Mısır’daki Memluk beylerinin zorba yönetimlerine son vermek olduğunu İstanbul’daki Fransız elçisi Ruffin’in Osmanlı hükümetine bildirmesi istenmişti. Buradan Napolyon’un Osmanlı Devleti’nden çekindiğini gözlemlemek mümkündür. Napolyon’un Mısır’a saldırı fikrini sadece kendi tutkusundan kaynaklanan bir macera olarak görmemek gerekir. Aslında, Fransa’nın gelişen ticaretini destekleme yolunda Mısır’ın ele geçirilmesinin uygun olacağı ve bu durumun Fransa’ya büyük menfaatler sağlayacağı yönünde daha önce de bazı fikirler bile gündeme gelmişti. Napolyon Bonapart Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmeye gerek görmeden 19 Mayıs 1798 tarihinde L’Orient adlı gemisiyle Mısır’ı ele geçirmek için Toulon’dan hareket etmişti. Yaklaşık 38000 asker, 1200 at ve 171 top taşıyan 50 savaş gemisi ve 500 civarında nakliye gemisiyle yola çıkan Napolyon’un yanında Kleber, Reynier ve Menou gibi yakından tanıdığı generaller ile 167 kişiden oluşan bilim ve sanat adamlarından kurulu bir de heyet bulunmaktaydı. Bilim adamlarının beraberinde 287 ciltten oluşan bir kütüphane ile Fransızca, Arapça ve Yunanca baskı yapabilen iki tane de matbaa makinesi mevcuttu. Buradan anlaşılacağı üzere o ki bu bilim insanlarının, kütüphanenin ve sanatçıların Mısır’a götürülmesindeki neden Napolyon’un ,Mısır’da kalıcı olmak ve oradaki halkı asimile edip, Mısır’ı kendine tam anlamıyla bağlamak istemesi ve bu bilim insanlarına eski Mısır uygarlığını inceletip Avrupa’ya tanıtmak, Avrupa’nın bilim ve tekniğini Mısır’da uygulatmak suretiyle burayı ekonomik açıdan kalkındırmak ve bu durumdan Fransa’ya fayda sağlamaktır.

      Bu sıralarda, Akdeniz’de Fransız donanmasını aramakla görevli İngiliz Amirali Nelson İskenderiye önlerine gelmişti. Nelson şehirdekilere haber göndererek Fransızların büyük bir donanma ile muhtemelen Mısır’ı işgal etmek üzere yolda olduğunu bildirdi ve yardım teklifinde bulundu. Ancak bu teklif bir İngiliz oyunu olduğu düşüncesiyle reddedildi. Anlaşıldığı kadarıyla Napolyon Mısır’a yaklaştığı sıralarda dahi Mısır makamlarının hiçbir şeyden haberleri yoktu. Napolyon bu esnada stratejik öneme sahip olan, Malta Adası’nı ele geçirmişti.

      Napolyon Malta’dan hareket ettikten sonra 28 Haziran’da gemilerde okunmak üzere bir beyanname yayınladı. Beyannamede, İngiliz ticaretini kolaylaştırırken Fransız ticaretine zarar veren ve Mısır halkını baskı altında yöneten Memluk beylerinin ortadan kaldırılacağını duyurdu. Ayrıca Mısırlılar Müslüman olduğundan halka, din adamlarına ve dini mekanlara saygı gösterilmesi gerektiğini ilan etti. Kısa süre sonra, 1 Temmuz 1798’de Napolyon komutasındaki Fransız donanması İskenderiye önlerine gelerek demir attı. Napolyon Bonapart hemen karaya asker çıkarmak istediyse de İskenderiye Kalesi’nin direneceğini anlayınca fikir değiştirdi ve İskenderiye’nin batısında bulunan Merabit mevkiine beş bin asker çıkararak kaleye buradan hücum etti. Fransızların, yeterli sayıda asker ve silah bulunmayan İskenderiye Kalesi’ne kolayca girmeleri üzerine Müslümanlar görüşme talep etti. “Ey Mısır halkı! Ben buraya sizin haklarınızı korumak ve o hakları ihlâl edenleri cezalandırmak için geldim. Allah’a, onun Peygamberine ve Kur’an’a olan saygım Memlûkler’inkinden fazladır. Biz tüm müslümanların dostuyuz. Müslümanlara karşı savaş açılmasını isteyen Papa’yı mahvetmedik mi? Yüzyıllar boyunca (Allah razı olsun) Padişah Hazretleri’yle dost, onun düşmanlarıyla düşman olmadık mı? Herkes padişahım çok yaşa diye bağırsın! Onun müttefiki olan Fransız ordusu da çok yaşasın! Memlûkler’e lânet olsun! Halka mutluluk gelsin!”

      Bu sözler Napolyon imzasıyla Arapça yazılı olarak, Fransızların 21 Temmuz 1798’de Kahire’ye girmesinden sonra her köy ve kasaba duvarına asılan bildirilerde yer alıyordu. Napolyon kendilerine, Mısır’a yağma için gelmediğini, amacının burayı Kölemenlerin zulmünden kurtarmak ve onlardan Fransızlar’a karşı kötü davranışlarının intikamını almak olduğunu duyurdu. Napolyon ayrıca Allah’a inandığını, Hz. Muhammed’e, Kur’an-ı Kerim’e ve din adamlarına büyük saygısı olduğunu, Fransızlara karşı koymadıkları takdirde herkesin huzur içinde olacağını bildirdi. Hatta köylerde Fransız ve Osmanlı bayraklarının birlikte dalgalanacağını ilan etti. Bu gelişmelerle birlikte İskenderiye Fransızlara teslim edildi. Ancak Napolyon’un din konusundaki inancını halkın tepkisini yok etmek için söylediği bir yalan olabileceğinden şüphe yoktur. Çünkü, İskenderiye bir müslüman halkın yaşadığı topraklardı ve bu yüzden böyle bir söz söylemiş olmasındaki temel neden budur. Görüldüğü üzere Napolyon, seferin Kölemen beylerine karşı yapıldığını vurgulamış, İslam Dini’ne karşı büyük saygısı olduğunu ilan etmiş ve ince bir siyaset izleyerek halkın kalbini kazanmaya çalışmıştır. Ancak sonuçta ne Osmanlılar Mısır’ın işgaline razı olmuş,ne de Müslümanlar Napolyon’a inanmıştır. Netice olarak İskenderiye’nin işgalinden sonra Napolyon burada General Kleber komutasında 3000 asker bırakarak Kahire’ye doğru yola çıktı. Fransız ordusunun Mısır’a çıkarma yapması ve Napolyon’un İskenderiye’yi ele geçirmesi Kahire’de büyük bir tedirginlik ve tepkiye yol açmıştı. Mısır Valisi Ebubekir Paşa ile Kölemen beylerinin önde gelenlerinden Murat Bey ve İbrahim Bey önderliğinde büyük bir divan kurularak durum değerlendirmesi yapıldı. Divanda, anlaşmazlıkların bir tarafa bırakılarak hep beraber düşmana karşı harekete geçilmesine karar verildi. Burada alınan karara göre Murat Bey ordunun başına geçecek, Ebubekir Paşa ise İbrahim Bey ile Kahire’de kalacaktı. Murat Bey’in emrindeki kuvvetler 13 Temmuz 1798’de Rahmaniye civarında Fransızlarla yaptığı savaşı kaybederek geri çekilmek zorunda kaldı. Fransızlar ile Murat Bey idaresindeki kuvvetler arasında Kahire yakınında Ehramlar mevkiinde yeni bir savaş daha gerçekleşmiştir ki, tarihe bu savaş, Piramitler Savaşı olarak geçmiştir. Bu savaşta; Fransız ve Memluk yerel kuvvetleri Kahire’ye 6, piramitlere ise 15 kilometre uzaklıktaki bir bölgede karşı karşıya geldiler. Süvari birliklerinden oluşan Memluk ordusunun başında Gürcü asıllı Murad Bey ve İbrahim Bey bulunmaktaydı.

      Memlükler sayısal bakımdan Fransızlardan üstün olmalarına rağmen, askeri teknik ve silah teknolojisi bakımından Napolyon kuvvetlerinin çok gerisindeydiler. Fransızlar, Memluklerin tek güçlü taraflarının süvari birliklerine sahip olmaları olduğunu çok iyi biliyorlardı. Mısır süvarilerinin saldırısı ile başlayan çatışma Fransız topçu birliklerinin şiddetli bir şekilde cevap vermesi sonucunda Memlük süvari kuvvetlerinin dağılması ile sonuçlandı. Daha sonra Napolyon Embabeh’deki üs durumunda bulunan Mısır kampına saldırdı. Savaşı kazanan Napolyon muzaffer bir komutan olarak Kahire’ye girdi. İskenderiye’den sonra Kahire’nin de işgal edilmesi Mısır’da genel bir panik havası yarattı. Kahire civarındaki halkın bir kısmı çöllere kaçarken, Murat Bey güney Mısır’a, İbrahim Bey ise Şam’a çekildi. Bu arada Napolyon daha önceki gibi bir beyanname yayınladı ve hareketinin Memluk beylerine karşı olduğunu yineledi. Napolyon ayrıca, Kur’an’a saygılı olduğunu da ifade ederek orada bulunan Mısır halkını yanına çekmeye çalıştı.

      Bu sıralarda Akdeniz’de Fransız donanmasını arayan Amiral Nelson komutasındaki İngiliz donanması, Ağustos 1798’de onları Ebukır limanında saldırıya elverişli bir durumda yakaladı. Fransızlar İskenderiye’yi ele geçirdiklerinde birkaç küçük gemi ile nakliye gemilerini limana sokmuş, büyük gemileri ise İskenderiye’ye yakın Ebukır kıyısında demirlemişlerdi. İngiliz Amirali Nelson derhal saldırıya geçerek Napolyon’un L’Orient gemisi dahil olmak üzere Fransız gemilerinden büyük bir kısmını batırdı, kalanları da esir aldı. Donanması yok olan Napolyon’un Fransa ile olan bağlantısı kesildi ve adeta Mısır’a hapsedildi.

      Napolyon bir müddet Mısır’da kaldıktan sonra Suriye seferi için harekete geçti ve 20 Şubat 1799’da El-Ariş’i, 24 Şubat’ta Gazze’yi ve ardından Yafa’yı ele geçirdi. Özellikle Yafa’da büyük bir dirençle karşılaşan Napolyon, şehri ele geçirdikten sonra burada büyük bir katliam gerçekleştirdi. Bu sıralarda ortaya çıkan veba salgını nedeniyle Fransızlar bir hafta kadar burada konaklamak zorunda kaldı. Yafa’da veba hastalığına yakalananların sayısı 300 kadardı. Ardından harekete geçen Napolyon, 24 Mart’ta Akka önlerine geldi ve şehri kuşattı. Ancak burada kendisini ciddi bir rakip beklemekteydi. O isim ise Cezzar Ahmed Paşa, Napolyon daha önce Ağustos ve Ekim aylarında iki defa; Akka kuşatması öncesinde de bir defa olmak üzere Cezzar Ahmed Paşa’ya üç mektup göndermişti. Napolyon, amacının Kölemenlere ve İngilizlere karşı koymak olduğunu belirtmiş, Kölemenlerden İbrahim Bey’i himaye etmemesini aksi takdirde Akka üzerine yürüyeceğini dile getirmişti. Ancak Cezzar Ahmet Paşa’nın bu mektuplara cevap vermemesi ve Akka’yı savunmada kararlı olması Napolyon’un Akka’yı kuşatmasıyla neticelendi. Fransızlar büyük toplarını yanlarında getirmediklerinden sahra toplarıyla şehri bombaladılarsa da başarılı olamadılar. Beraberinde Nizam-ı Cedit askerleri de bulunan Cezzar Ahmed Paşa’nın şiddetli saldırılara başarıyla karşı koyması üzerine Napolyon taktik değiştirerek Dürzîleri isyana kışkırtmak istediyse de bir sonuç elde edemedi. Bu arada Fransız ordusu yeni bir veba salgınıyla daha karşı karşıya kalmış, Nisan ayı sonuna kadar 270 kişi hastalanmıştı. Bu şartlar altında Fransızlar 18 Mayıs günü Akka’ya son ve genel bir hücum yaptılarsa da yine başarı sağlayamadılar. Bunun üzerine Napolyon 20 Mayıs’ta Akka’dan Mısır’a doğru geri çekilmeye karar verdi. Akka’da umduğunu bulamayan Napolyon’un geri çekilmesi de hayli zahmetli olmuştur. Her şeyden önce taşınması zor olan topları kullanılmaz hale getirerek Akka önlerinde bırakmış, yanına 40 parçalık sahra toplarını alarak önce Yafa’ya, oradan da Gazze’ye çekilmiştir. Suriye seferi sırasında veba hastalığına yakalanan askerlerin durumu geri çekilme sırasında Napolyon’u epeyce düşündürmüş, bunun için üç aşamalı bir plan yürürlüğe konulmuştur. Napolyon’un teklifiyle, iyileşmesi mümkün görünmeyen 30 hasta afyon verilmek suretiyle öldürülmüş, iyileşmesi mümkün olmakla beraber taşınmasında sorun olan hastalar Türklerin insafına terk edilmiştir. Durumu biraz daha iyi olan hastalar ise hayvanlara bindirilmiş, böylece geri çekilme hızlı bir şekilde gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Geri çekilirken Sina çölünü geçmek zorunda olan Fransızlar, 54 derece sıcaklıkta, aç, susuz ve bitkin bir şekilde yollarına devam etmiş, ardından zorda olsa Kahire’ye ulaşmıştır. Akka’dan Mısır’a başarısız olarak dönen Napolyon’un Doğu hayali böylece bitmiş oluyordu.

      Aslında Napolyon Fransa’ya dönmeye karar vermişti ancak her ihtimale karşı Mısır’da tutunabilmek için “Mısır Mısırlılarındır” parolasıyla hareket etmeye başlamıştır.Hatta bu başarısızlıktan sonra Napolyon’un; “Akka’da durdurulmasaydım, bütün Doğu’yu ele geçirebilirdim!..’’demiştir.

      Napolyon’un Suriye seferinden dönmesiyle Türk-Fransız mücadelesinde yeni bir safha başlıyordu. Daha önce planlandığı gibi Akka kuşatması devam ederken sadrazam ve aynı zamanda serdar-ı ekrem olan Yusuf Ziya Paşa komutasında toplanmış olan yeni Osmanlı ordusu 15 Mayıs 1799 tarihinde kara yoluyla Mısır’a doğru yola çıkmıştı. Bu hareketten kısa süre sonra da Napolyon Bonapart Akka’da mağlup olarak Mısır’a geri çekilmeye başlamıştı. Diğer taraftan, denizden saldırıya geçmek üzere hazırlıklarını tamamlayan Köse Mustafa Paşa da, komutası altındaki 100 kadar gemiden oluşan Osmanlı donanmasıyla Mısır’a hareket ederek İngiliz donanmasıyla birlikte 12 Temmuz 1799’da İskenderiye önlerine geldi. Burada gerekli hazırlıklarını tamamlayan 13.000 kişilik Osmanlı ordusu, Ebukır’da karaya çıktı. Bunun üzerine Napolyon, Mısır’a döndükten sonra Rahmaniye’de topladığı ordusu ile Köse Mustafa Paşa üzerine harekete geçti ve 25 Temmuz 1799’da yapılan çarpışmalarda Osmanlıları mağlup etti. 2 Ağustos’ta da Ebukır Kalesi Fransızların eline geçti. Osmanlı kuvvetlerinin yarısı kadar bir kuvvetle elde edilen bu başarı Fransızların prestijini artırarak bir süre daha Mısır’da kalmalarına yol açtı. Ayrıca Köse Mustafa Paşa buradaki mücadelelerde Fransızlara esir düştü. Napolyon Ebukır zaferinin ardından, Avrupa’da Fransa’nın koalisyon ordularına mağlup olduğu haberlerini alınca ülkesine geri dönme kararı almıştır. Bunda, Fransa’dan kendisine gerekli yardımın gelmemesinin, buna bağlı olarak Mısır’da artık uzun süre tutunamayacağını anlamasının da rolü olmuştur. Napolyon Eylül 1799’da iki küçük gemi ile Mısır’dan ayrılarak Marsilya’ya dönmüş, General Kleber’i yerine vekil bırakarak dört aya kadar yardım göndermemesi halinde Mısır’ı tahliye etmek üzere Osmanlılarla antlaşma imzalaması için ona böyle bir diplomatik yetki vermiş ve bu şekilde onun güvenini kazanmıştır. 

 EL-ARİŞ SÖZLEŞMESİ

      Napolyon’un Akka kuşatması sırasında Mısır’a doğru yola çıkarak Şam’a gelmiş olan Sadrazam Yusuf Ziya Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, kasım ayında buradan güneye doğru hareket etmiş, önce Gazze’ye ve ardından da 1799 yılının sonlarında Mısır’ın doğu kapısı sayılan El-Ariş’e gelmişti. Sadrazam, komutası altındaki 60.000 kişilik Osmanlı ordusu ile geldiği bu şehri ele geçirmiş ve her an Mısır üzerine sefer yapmak için hazırlıklara başlamıştı. Bu durum karşısında General Kleber, kendileri için Mısır işinin biraz çıkmaza girdiğini anladı ve burada kalmanın artık gereksiz olduğunu düşünerek Mısır’ı tahliye etmeyi teklif etti. Bunun üzerine Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa temsilcileri arasında Mısır’ın tahliyesi için El-Ariş’te görüşmeler başladı. Ocak 1800 tarihinde Fransızların Mısır’ı tahliye etmeleri için hazırlanan sözleşmeye de El-Ariş Sözleşmesi adı verilmiştir. Buna göre; Fransızlar üç ay içerisinde Mısır’ı boşaltacaklar, silah ve eşyalarını yanlarına alarak Fransa’ya döneceklerdi. Ancak İngiltere, Mısır’daki Fransızların tam anlamıyla zayıf düştükleri için bu teklifte bulunduklarını düşünerek sözleşmeyi onaylamadı. Hatta sözleşmeyi yapan İngiliz temsilcisi Sidney Smith’e emir göndererek Fransızların esir edilmek sureti ile İngiltereye gönderilmesini istedi. Bu gelişmeler üzerine savaş yeniden başladı. Bu tarihlerde Napolyon, Fransa’da birinci konsül olarak iktidara gelmişti. Bundan cesaret alan General Kleber, Mısır’da parlak bir zafer elde etmek için harekete geçti ve 20 Mart 1800 tarihinde Heliopolis’te sadrazam komutasındaki Osmanlı ordusunu mağlup etti. El-Ariş Sözleşmesi’ne göre Fransızların tahliye ederek Osmanlı Devleti’ne bıraktığı yerleri yeniden işgal etti. Böylece Fransızlar, ikinci kez Mısır’ı işgal etmiş oldu. Sadrazam Yusuf Ziya Paşa mağlup olan ordusundan arda kalan askerlerini sırayla El-Ariş, Gazze ve Yafa’ya kadar çekti. Mısır’da bu kadar kısa süre içinde meydana gelen bu değişiklikler karşısında İngiliz Hükümeti fikrini değiştirerek El-Ariş Sözleşmesi’nin uygulanması yönünde karar aldı. Ancak sayıları azalmakla beraber, kazandıkları zaferle moralleri yükselen bir Fransız ordusu vardı. Bu nedenle General Kleber Mısır’ı terk etmeyi reddeti. Ancak sürpriz bir gelişme yaşandı ve Haziran 1800 tarihinde General Kleber, Halepli bir genç tarafından öldürüldü. Kleber’in ölümü üzerine, onun yerine Fransız ordusunun başına General olarak Menou getirildi.

      General Menou nitelikli bir komutan olmadığı gibi ordu mensupları tarafından da pek sevilmeyen biriydi. Belki de bu nedenle halka hoş görünmek istemiş; Müslüman bir kadınla evlenmiş ve görünüşte Müslüman olarak Abdullah Menou adını almıştır. Osmanlı ordusunun Fransızlar karşısındaki mağlubiyetleri üzerine İngilizler, Fransızları Mısır’dan çıkarmak için bizzat harekete geçmeleri gerektiğini düşünmüşler ve 1800 Eylül’ünde iki ordu hazırlamaya başlamışlardır. Plana göre 20.000 kişilik Akdeniz ordusu İskenderiye’ye çıkartılırken, Hindistan’dan gelecek olan 15.000 kişilik başka bir ordu ise Kızıldeniz tarafından Mısır’a saldıracaktı. Sadrazam komutasındaki Osmanlı ordusu ise çöl tarafından saldırıya geçecekti. Fransızlar bu saldırı planına karşı savunma amaçlı olarak ordularını üçe ayırmak zorunda kaldılar ve böylelikle çok zor bir durumda kaldılar. Osmanlı-İngiltere ittifakına karşı direnen Fransızlar çok fazla direnememiş ve Kahire’nin Fransızlar tarafından tahliyesine ilişkin bir antlaşma yoluna gidilmiştir. Bu sözleşmenin maddeleri ise şu şekildedir:

  1. Fransızlar Kahire Kalesi ile Cize ve Bulak’ı tahliye edeceklerdir.
  2. Fransız askerleri ve maiyetindekiler Nil Nehri’nin batı tarafından karayoluyla Reşid’e gideceklerdir. Ayrıca eşya, silah, top ve cephaneler de Reşid’e ulaştırılacak ve oradan gemilere binilerek Akdeniz’deki Fransız limanlarına doğru hareket edeceklerdir. Tahliye sırasındaki tüm masrafları müttefik kuvvetler karşılayacaktır.
  3. Bu sözleşme imzalandıktan sonra düşmanlığa son verilecek ve her iki tarafın siperleri önünde bir sınır teşkil edilecek ve bu sınırlara kimse tecavüz edemeyecek. Ayrıca iki taraf askerleri arasında sorun olursa dostane bir şekilde çözülecektir.
  4. Fransızlar ve maiyetindekiler sözleşme onaylandıktan 12 gün sonra Kahire ve Bulak’ı tahliye ederek Roda Adası, Cize ve İbrahim Bey denilen bölgeye çekilecek, burada en fazla 5 gün kaldıktan sonra Reşid’e hareket edeceklerdir. Askerlerin eşyaları ile yiyeceklerini nehir yoluyla Reşid’e ulaştırmak için gereken araçlar Osmanlı ve İngiliz subayları tarafından ücretleri ödenerek temin edilecektir.
  5. Fransızlar ile maiyetindekilerin hareket gününü ve konak yerlerini müttefik subaylar belirleyecek, yemek temini için de komiserler tayin edilecektir.
  6. Eşya ve cephaneler bazı Fransızların koruması altında nehir yoluyla Reşid’e nakledilirken müttefiklerin silahlı gemileri onlara refakat edecektir.
  7. Fransızlar ile maiyetlerindekilere Cize’den Reşid’e varıncaya kadar Fransız askeri kurallarına göre, Reşid’den Fransız limanlarına varıncaya kadarki sürede ise İngilizlerin denizlerdeki geçerli kurallarına göre yiyecek verilecektir.
  8. Fransızlar ile maiyetlerindekileri Fransız limanlarına taşıyacak gemiler Osmanlı ve İngiliz subayları tarafından temin edilecektir. Müttefik kuvvetler ve Fransız General Belliard askerlerin ihtiyaç duyacağı yiyeceklerin hazırlanması için komiserler görevlendirerek Reşid ya da Ebukır’a gönderecektir.
  9. Fransızların yanlarında götürecekleri atlar için müttefikler en az 4 gemi ayarlayacak, içine su fıçıları, arpa ve saman koyacaklardır.
  10. Fransızları götürecek gemilerin yanlarına müttefikler tarafından koruma amaçlı savaş gemileri tahsis edilecek, bunların zarar görmeden geri dönmeleri Fransız General Belliard tarafından garanti edilecektir. Bu gemiler yolculuk sırasında savaşa teşebbüs etmeyeceklerdir.
  11. Askerler için geçerli olan uygulamalar, bilim adamı ve sanatkar gibi gruplara mensup Fransızlar için de geçerli olacaktır. Bu kimseler çeşitli evrak ve eşyalarını yanlarına alabileceklerdir.
  12. Hangi milletten olursa olsun Mısır’da yaşayan bir kimse Fransızlar ile gitmek isterse kendisine dokunulmayacak, Mısır’da kalan aile ve akrabaları da rencide edilmeyecektir.
  13. Fransızlar Mısır’da iken onlarla iyi ilişkiler kuran Mısır ahalisinden herhangi bir kimse kanun ve kurallara uyduğu sürece bu tavrından dolayı rencide edilmeyecek, canına ve malına dokunulmayacaktır.
  14. Seyahat edemeyecek derecede hasta olan Fransız askerleri bir miktar Fransız doktorla Mısır’daki hastanede kalacak, iyileşen hastalar doktorlarıyla beraber memleketlerine gönderilecektir. Müttefik devletler Mısır’da kalan hastalar için bir harcama yapacak olursa Fransızlar daha sonra bu miktarı ödeyecektir.
  15. Fransızlar kale ve palankaları tahliye ederken kale ve burçlardaki büyük toplar, havan, gülle, savaş evrakı, cephane, mahzenler, resimler ve çeşitli kamu malları da görevliler nezaretinde müttefik kuvvetlere teslim edilecektir.
  16. Fransızlara tahliye haberini vermek amacıyla Toulon’a gidecek subay ve komiser için müttefikler tarafından bir mektup gemisi temin edilecektir.
  17. Sözleşmenin uygulanması sırasında bazı sorunlar ortaya çıkarsa her iki tarafın görevli memurları barışçıl yollardan sorunu çözecektir.
  18. Sözleşmenin onaylanmasından sonra her iki tarafın elinde bulunan esirler serbest bırakılacaktır.
  19. Sadrazamın, kaptan paşanın ve İngiliz generalinin birer adamı rehin olarak Fransızlara, Fransız generali Belliard’ın üç adamı da müttefiklere rehin olarak verilecektir. Aynı rütbede olan bu rehineler Fransız askeri memleketine ulaştığı anda karşılıklı olarak serbest bırakılacaktır.
  20. Bu sözleşme şartları bir Fransız subay tarafından İskenderiye’de bulunan Fransız başkomutanı General Menou’ya götürülecek, Menou bu şartları maiyetindeki askerler için de kabul ederse sözleşme şartları eline ulaştığı tarihten on gün sonra bu durumu İskenderiye dışındaki İngiliz generaline haber verecektir.
  21. Sözleşme imzalandıktan 24 saat sonra müttefiklerin üç komutanı (sadrazam, kaptan paşa, İngiliz generali Hutchinson) tarafından tasdik olunacaktır.

         

      Sözleşme ve eklerine bakıldığında ilk göze çarpan, kişisel silah ve eşyalarıyla Kahire bölgesini terk eden Fransızların kara ve nehir yoluyla önce Reşid’e, oradan da gemilerle Fransa’ya nakledilecek olmalarıdır. Fransızlar ülkelerine dönerken, büyük silahları ve kamu mallarını beraberlerinde götürmelerine izin verilmemiş, sadece belirli miktardaki küçük topları cephaneleriyle birlikte nakletmelerine müsaade edilmiştir. Fransızların nakliye ve gıda masrafları müttefikler tarafından karşılanmış, tahliyenin sorunsuz gerçekleşebilmesi için silahlı gemiler aracılığıyla her türlü önlem alınmıştır. Bu arada Fransızlarla birlikte gitmek isteyen kimselere dokunulmamış, geride kalan akrabalarının rencide edilmeyeceğine dair söz verilmiştir. Benzer şekilde Fransızlar Mısır’da iken onlarla iyi ilişkiler içinde olanların, bu tavırlarından dolayı cezalandırılmayacağı da taahhüt edilmiştir. İskenderiye’deki Fransız birliklerine ait olup Kahire’de bulunan eşyaların da İskenderiye’ye nakline karar verilmiştir. Bunun yanında Fransız askerlerinden seyahat edemeyecek derecede hasta olanlar Mısır’da kalmış, bu hastaların iyileştikçe memleketlerine gönderilmeleri uygun görülmüş, müttefik kuvvetlerin hastalar için yapacağı harcamaların Fransızlar tarafından daha sonra ödeneceği belirtilmiştir. Fransızların yanlarında götürecekleri atlar ve develer için de gemiler ayarlanmış, içine gerekli yem ve yiyecek konulmuştur. Sözleşmenin onaylanmasından sonra her iki tarafın elinde bulunan esirlerin serbest bırakılması öngörülmüş, Fransızların beraberlerinde esir, köle ve cariye götürmelerinin yasak olduğu ifade edilmiştir. Tahliyenin işleyişini garanti altına almak amacıyla üç Fransız subayın müttefiklere, ikisi Türk biri İngiliz olmak üzere üç subayın da Fransızlara rehine olarak verilmesi uygun görülmüş, Fransızlar memleketlerine ulaştığında rehinelerin serbest bırakılması karara bağlanmıştır. Son olarak, Kahire sözleşmesi İskenderiye’de bulunan Fransız General Menou’ya da gönderilmiş, aynı şartlarda şehri teslim etmesi istenmiştir. Genel olarak maddelere bakıp değerlendirdiğimizde, ise, bu sözleşmenin oldukça adil ve insani olduğunu söylemek zor olmasa gerek…

      Kahire’nin Fransız işgalinden kurtarılmasına rağmen Mısır henüz tamamen Fransızlardan arındırılabilmiş değildi. Zira General Menou önderliğindeki diğer Fransız grubu İskenderiye’de hala direnmekteydi. General Menou’ya Kahire tahliye sözleşmesinin şartlarını kabul ederek İskenderiye’yi teslim etmesi teklif edildiyse de Menou bu teklifi reddetti. General Menou şehri teslim etmeye niyetli olmadığı gibi muhtemel bir taarruza karşı şehri tahkim etmekteydi. Şehirde, Menou gibi düşünerek savaşmaktan yana tavır koyanlar olduğu gibi şehri teslim ederek ülkelerine dönmeyi arzulayanlar da bulunmaktaydı. Menou’nun tahliye teklifini reddetmesinin önemli bir nedeni Fransa’dan kendilerine yardım geleceği umudunu taşımasıydı. Aslında Napolyon Bonapart kısa süre önce Mısır’a yardım göndermiş, ancak bu yardımcı kuvvetler Akdeniz’de İngilizler tarafından yakalanarak esir alınmıştı. Menou’nun teklifi reddetmesi üzerine Kaptan-ı derya Hüseyin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması İskenderiye önlerine gelip karaya asker çıkardı. Fransızları baskı altında tutmak için uzun zamandır İngiliz kuvvetleri de burada bulunduğundan, Osmanlı ve İngiliz müttefik kuvvetleri Fransızları İskenderiye’de kuşatma altına aldı. Kahire’den tahliye edilen Fransızların Reşid’de gemilere bindirilmesinden sonra, Ağustos ayı ortalarında İngiliz General Hutchinson da beraberindeki askerler ve subaylarla birlikte İskenderiye kuşatmasına katıldı. Kuşatma ve çatışmalar nedeniyle ümitsizliğe kapılan Fransızlar, Mısır’ı terk etmek için bir tahliye sözleşmesi imzalamayı kabul etti. Böylece Fransızlar ile Osmanlı ve İngiliz müttefik güçleri arasında Ağustos 1801’de bir tahliye şartnamesi hazırlanması için 3 günlük ateşkes ilan edildi.

      Sonuç itibari ile Napolyon Bonapart’ın Fransa’yı bir sömürge imparatorluğu haline getirme arzusu sınır tanımayan bir Fransız yayılmacılığı olarak kendisini göstermiş, bunun bir sonucu olarak ortaya çıkan Mısır seferi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Fransızlar Mısır’ı ele geçiremedikleri gibi Akdeniz’i Fransız gölü haline getirememiş, İngiltere’yi Hindistan’dan uzaklaştıramamış ve onları sömürge yolları üzerinde ezmeye de erişememiştir. Ancak uzun vadede bu seferin Fransızlar ve dünya tarihi açısından dikkat çekici bazı sonuçları olmuştur. Her şeyden önce Mısır seferi, Fransızların gelecekte kuzey Afrika’da kuracakları sömürge imparatorluğu için iyi bir deneyim olmuştur. Ayrıca, Napolyon’un beraberinde götürdüğü bilim adamlarının bu ülke hakkında donanımlı bilgiyle geri dönmeleri de önemli sonuçlar doğurmuştur. Fransızların Mısır’dan çekilmesinin İngiltere’yi oldukça rahatlattığı söylenebilir. Çünkü İngiltere bu şekilde doğudaki sömürgelerine giden yolları güvence altına aldığı gibi Akdeniz’deki önemli stratejik noktalardan biri olan Malta Adası’na da sahip olmuştur. Fransızların Mısır’ı işgali Ruslar açısından da önemli sonuçlar doğurmuştur. Her şeyden önce bu işgal Rusların geleneksel saldırı politikasını terk ederek Osmanlı Devleti ile ittifak yapmasına neden olmuştur. Zira Mısır’ı ele geçirdikten sonra Suriye üzerine sefere çıkan Napolyon’un, başarılı olduğu takdirde yoluna devam ederek Çanakkale Boğazı’nı ele geçirmesi bile söz konusu olabilirdi. Bu durum ise Osmanlı Devleti üzerindeki Rus çıkarlarına aykırıydı. Ayrıca Osmanlı Devleti ile yaptığı ittifak sayesinde tarihinde ilk defa Rus gemilerinin boğazlardan geçmesi de bu işgal olayının bir sonucudur.

Bu yazı 361 defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUMLAR

YORUMLAR

  • 0 Yorum